निबन्ध

                                                        शशीश्री आचार्य

प्रेम दिवस : अस्तित्वको अनन्त उत्सव

प्रेम दिवस—१४ फेब्रुअरी—क्यालेन्डरको एउटा मिति मात्र होइन; यो मानवीय आत्माको एउटा उज्यालो अध्याय हो। समयको निर्जीव पानामा अंकित यो दिन, वास्तवमा, हृदयको जीवित स्पन्दन हो। मानिसले सभ्यता निर्माण गर्‍यो, संस्कृतिको आधारशिला राख्यो, भाषा र साहित्य सिर्जना गर्‍यो—तर ती सबैको आदिम केन्द्रमा एउटा अदृश्य तर सर्वव्यापी शक्ति थियो—प्रेम।

प्रेम दिवसलाई यदि केवल दाम्पत्य आकर्षणको दिन ठानियो भने त्यो यसको सीमित व्याख्या हुनेछ। प्रेम त विश्व–चेतनाको स्पन्दन हो; त्यो मित्रताको न्यानोपन, मातृत्वको ममता, पितृत्वको संरक्षण, सन्तानको समर्पण, साधकको ईश्वरप्रति भक्तिभाव र मानवताको करुणा सबैमा समान रूपमा प्रवाहित हुन्छ। प्रेम त्यो शक्ति हो, जसले मानवलाई पशुत्वबाट मनुष्यता तिर उकास्यो, र मनुष्यता बाट देवत्वको सम्भावना देखायो। प्रेमको दार्शनिक आयाम दार्शनिक दृष्टिले प्रेम केवल भावना होइन—यो अस्तित्वको आधारभूत तत्व हो।

उपनिषद्हरूले भनेका छन्— “आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति”— हामी सबैलाई जे प्रिय लाग्छ, त्यो अन्ततः आत्माको प्रेमका कारण प्रिय लाग्छ। प्रेम स्वयं आत्माको विस्तार हो। जब ‘म’ को सीमारेखा भत्किएर ‘हामी’ को क्षितिजमा फैलिन्छ, त्यही क्षण प्रेम जन्मिन्छ। प्रेमको दार्शनिकता यही हो—अहंकारको विसर्जन र सहअस्तित्वको उदय। प्लेटोले प्रेमलाई “सुन्दरको खोज” भनेका थिए। बुद्धले करुणालाई प्रेमको परिष्कृत रूप माने। पूर्वीय दर्शनमा प्रेम मोक्षको सेतु हो—भक्ति मार्गमा त प्रेम नै ईश्वरसम्म पुग्ने एकमात्र मार्ग ठहरिन्छ। यस दृष्टिले हेर्दा प्रेम दिवस केवल यौवनको रोमाञ्च होइन; यो आत्म–चेतनाको उत्सव हो।

प्रेम : समय र संस्कृतिको सहयात्री इतिहासका पानाहरू प्रेमका कथाले उज्यालिएका छन्। शेक्सपियरका रोमियो र जूलियट केवल पात्र होइनन्; उनीहरू प्रेमका आदर्श प्रतीक हुन्, जसले समाजका कठोर संरचनासँग टकराउँदै प्रेमको अमरत्व स्थापित गरे। उनीहरूको मृत्यु शारीरिक थियो, तर प्रेम शाश्वत भयो—किनकि प्रेम शरीरको सीमा भन्दा परको चेतना हो।

पूर्वीय सन्दर्भमा राम र सीताको सम्बन्ध केवल दाम्पत्य निष्ठा होइन; त्यो धर्म, कर्तव्य र समर्पणको संगम हो। राधा–कृष्णको प्रेम लौकिक भन्दा अलौकिक छ—जहाँ मिलन भन्दा विरह गहिरो हुन्छ, र विरहमै प्रेमको चरम सौन्दर्य फुल्छ।

प्रेमले समाजका मूल्यहरूलाई प्रश्न गर्छ, तर अन्ततः तिनै मूल्यहरूलाई परिष्कृत पनि गर्छ। सच्चा प्रेमको स्वरूप : आत्मिक समर्पण आजको युग भौतिक उपलब्धिमा द्रुतगामी छ, तर भावनात्मक स्तरमा विखण्डित। यस्तो समय सच्चा प्रेमको पहिचान झन् आवश्यक हुन्छ।

सच्चा प्रेम आकर्षणको तात्कालिक चमक होइन; त्यो समयको परीक्षामा निख्रिएको निष्ठा हो। सच्चा प्रेम स्वामित्व होइन; त्यो स्वतन्त्रताको सम्मान हो। सच्चा प्रेम अपेक्षा होइन; त्यो स्वीकार हो। यसका आधारस्तम्भहरू यस्ता छन्— विश्वास — जसले सम्बन्धलाई स्थायित्व दिन्छ। समर्पण — जसले अहंकार गलाउँछ। संवाद — जसले मौनतालाई पनि अर्थ दिन्छ।

सहानुभूति — जसले दुःखलाई आधा र सुखलाई दोब्बर बनाउँछ। सच्चा प्रेममा ‘म’ र ‘तिमी’ को सीमारेखा मेटिन्छ; त्यहाँ केवल ‘हामी’ को उज्यालो फैलिन्छ। प्रेम : सामाजिक र आध्यात्मिक शक्ति प्रेम समाजको सूक्ष्म आधार हो। जहाँ प्रेम हुन्छ, त्यहाँ द्वेषको अन्धकार टिक्दैन। प्रेमले वर्ग, जाति, भाषा, धर्मका विभाजनलाई लघु बनाउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले प्रेम नै नैतिकताको मूल हो। यदि करुणा छैन भने न्याय कठोर हुन्छ; यदि सहानुभूति छैन भने नियम निरंकुश बन्छ। प्रेमले मानवतालाई पूर्णता दिन्छ— यसले शक्ति दिन्छ, तर अहंकार होइन; यसले उत्साह दिन्छ, तर उन्माद होइन; यसले स्वतन्त्रता दिन्छ, तर उच्छृङ्खलता होइन।

निष्कर्ष : प्रेम दिवसको वास्तविक अर्थ प्रेम दिवस मनाउनु केवल उपहार साटासाट गर्नु होइन; यो आत्म–परिवर्तनको क्षण हो। हामीले यो दिन आफ्नो प्रिय व्यक्तिलाई मात्र होइन, आफैंभित्रको कठोरतालाई पनि पगाल्नुपर्छ। हामीले आफ्नो शब्द, व्यवहार र दृष्टिमा प्रेमको आलोक जगाउनुपर्छ। किनकि अन्ततः— प्रेम नै जीवनको संगीत हो, प्रेम नै अस्तित्वको दर्शन हो, प्रेम नै मानवताको आधार हो। यदि संसारमा कुनै एक शक्ति छ, जसले घृणालाई हराउन सक्छ, विभाजनलाई जोड्न सक्छ र अन्धकारलाई उज्यालोमा परिणत गर्न सक्छ—त्यो प्रेम नै हो। यसैले, प्रेम दिवस एक दिनको उत्सव होइन; यो त प्रत्येक श्वासमा अनुभव गरिनुपर्ने अनन्त साधना हो।