सर्प देख्नासाथ हामी तर्सन्छौं तर त्यही सर्पलाई रक्षक नागदेवता मानेर हामी पूजा पनि गर्दछौं । भगवान शिवलाई आराधना गर्दा सर्पका गहना लाएका स्वरुपको वर्णन गर्दछौं , भगवान विष्णुको आराधना गर्दा क्षीर सागरमा शेषनाग माथि बडो आनन्दले विश्राम गरि रहेको विष्णु भगवान स्वरुपको वर्णन गर्दछौं । त्यतिमात्र होइन शैव, वैष्णव, शाक्त गाणपत ,जैन बौद्ध जुनसुकै सम्प्रदायमा पनि देवी देवताको चित्र या मूर्तिमा नागलाई सर्पको रुपमा देखाएर कहीं गहना, कहीं जनै कहीं आसन,कहीं आयुधको रुपमा वर्णन गरिएको हामी प्रशस्त पाउछौं ।

यस अतिरिक्त पनि मन्दिर मूर्ति चैत्य स्तूप एवं अन्य वास्तुकलालाई बलियो होस् भनी बाँध्ने एवं सुन्दरकला कृतिमा नाग नागिनीको रुपमा चित्रण गरिएको यत्रतत्र सवैतिर हामी पाउँछौं । बौद्ध धर्मावलम्वीहरूले घरघरमा नाग टाँसेर पूजागर्ने गरेको देखिन्न तर नागफणाले छत्र ओढाएको अमोघसिद्धि तथागत बुद्ध, मुच्चलिन्दबुद्ध, कर्कोटकनाग सहितको आर्यावलोकितेश्वर(मछिन्द्रनाथ)लाई पूजा नगर्ने बौद्धमार्गीहरू भने कोही पनि छैन । त्यसैले कतिपय बौद्धमार्गीहरूले नागपञ्चमीको दिनमा घरको ढोका बाहिर नाग टास्ने चलन हाम्रो छैन भन्ने गर्दछन् । अतः हाम्रो धर्म अनुकूल होइन भन्नेहरू पनि नदेखिएको होइन । हाम्रो चाडपर्वका लेख एवं पुस्तकहरूमा अनेकौं त्यस्ता सन्देहास्पद बर्णनहरू पाइन्छन् । त्यसैले नागपञ्चमीको महत्व र नागपूजाको अभिप्रायलाई अझ स्पष्ट होस् भनेर आफुले बुझे अनुसारको धारणा यस लेखमा प्रस्तुत गर्न खोजिएको हो ।
हाम्रा हरेक शुभकार्यहरू मध्येमा एउटा अभिन्न शुभकार्य चाडपर्व पनि हो । हरेक शुभकार्य गर्दा पहिले भूतको भाग पन्छाउँछौं भने जस्तै गथाँमुगको दिन भूत पन्छाउने काम गरि सकेका हुन्छौं । त्यसपछि क्रोधी देवतामा नागदेवतालाई लिइने हुनाले नागपूजा गरी नाग शान्त गराउनै पर्दछ । त्यसरी नाग शान्त गर्न जतिबेला मनलाग्यो त्यतिबेला गरिने पनि होइन । जस्तै कि शुक्लपक्षको चतुर्थी गणेशको, शुक्लपक्षको एकादशी महादेवको शुक्लपक्षको पूर्णिमा देवी भगवती तथा भगवान बुद्धको भने झैं नागदेवताको शुभ दिन नागपञ्चमी हो । यसलाई श्रावण शुक्ल पञ्चमी भनिन्छ । त्यसैले अभिलेखहरूमा सालमिति लेख्दा पाँच जनाउनु पर्यो भने नाग शव्द उल्लेख गर्ने गरेको कारण नाग तिथि पञ्चमी भएकोले हो ।

ऐतिहासिक पक्ष
प्रायः संस्कृतिविद्हरू सर्प अर्थात् नागको पूजा गर्ने परम्परा वैदिककालदेखि चलेर आएको भनेर विश्वास गर्दछन् । पुरातत्वविद्हरू मोहन जोडारो हरप्पा संस्कृति मै नागको पूजा हुन्थ्यो भन्ने संकेत पाइने विश्वास गर्दछन् । इतिहासकारहरू इतिहासमा नागवंश नागजाति एवं नाग सम्प्रदाय परापूर्वकालदेखि थियो भनी विश्वास गर्दछन् । कतिपयले नागपूजाको परम्परा द्रविड संस्कृतिमा पाइने भनेर उल्लेख गर्दछन् । अहिले आएर द्रविड र आर्य संस्कृति दुवैतिर नागपूजाको परम्परा भएकोले नागवंश नागजाति भनेकै नाग सम्प्रदायका मानिसलाई नै भनेको हो कि भन्ने प्रतित हुन्छ ।

इतिहासकालमा आउँदा सर्प आकृतिको नागलाई स्थान दिने गरिएको ज्वलन्त उदाहरण लिच्छविकालदेखि बनेका मूर्तिहरूमा देख्न पाइन्छ । जस्तै मानदेव प्रथमको पालाको गरुडमूर्तिमा नागहार स्वरुप सर्पको माला धारण गरिएको गरुडका मूर्ति चाँगुनारायण मन्दिर अगाडि रहेको छ । बुढानीलकण्ठको विशाल शेषशायी विष्णुको मूर्ति लिच्छविकाल मै बनेको हो । यो पनि अर्को ज्वलन्त उदाहरण नै हुन् । कालान्तरमा आएर यत्रतत्र सवैतिर नागको आकृति बिनाको सुन्दर कला सृजना असंभव प्रायः हुन गएको देखिन्छ । मन्दिर देवदेवालयहरूमा मूर्ति मात्र होइन ढोकाको दायाँवायाँ नागोल नागनागिनी आकृति बने, मूर्तिहरूमा नागछत्र, तोरण, देवीदेवता लगायतका सिंहासन र राजसिंहासनहरूमा समेत आसनमा नाग छत्र बन्नपुगे । हरेक जसो ताल पोखरी कुण्डहरू एकएक नागदेवताको आश्रयस्थल मानेका छन् । कतैकतै त पोखरी कुण्डको बीचमा नाग स्तम्भ नै बनेको छ । जस्तै नक्साल नागपोखरी हनुमानढोकाको नागपोखरी , भक्तपुरदरवारको नागपोखरी, धापाखेलको नागकुण्ड नमुनाको रुपमा लिन सकिन्छ । कति ठाउँमा नागपञ्चमीको दिनमा ठूलो उत्सवका साथ नागपूजा हुने चलन चली आएको छ ।
त्यतिमात्र होइन घर बनाउन जग्गा किन्दा समेत माटो हेराई कस्तो नागले बासगरेको स्थान हो भनेर हेराए पछि किन्ने चलन बन्यो । यदि कालो नीलो रातो हरियो वा छिरबिरे नाग भएको स्थान भएमा जग्गा फाप्दैन भनेर किन्दैन यदि सेतो र पहेंलो नाग भए शुभ मानेर किन्छन् । यो दृष्टिकोणले बिचार गर्ने हो भने भूमि विशेषको देवता भनेकै नाग देवता हो भनेर प्रष्ट बुझिन्छ । यदि जग्गा किन्नै परेको खण्डमा नागदोष शान्त गराएर मात्र किन्ने प्रचलन छ । हामीले बास गर्न घर बनाउँदा शुरुमा जग हाल्ने बेलामा पनि नागको प्रतिमा सहित राखी पूजा गरेर मात्र शिलान्यास गर्ने चलन सर्बविदित छ । यसले नागको महत्वलाई अवश्य दर्शाउँछ ।

नागको उत्पत्ति
सर्प नागको उत्पत्तिबारे बराह पुराणमा दिइएको छ । पुराणमा दिइएको कथानुसार ब्रम्हाका दश मानस पुत्र मध्ये जेठा मरीचि थिए उनका कश्यप नामका छोरा भए । कश्यपले दक्षका पुत्री कद्रु र विनतासंग विवाह गरे । कद्रुका गर्भ देखि अनन्त,बासुकि ,पद्म,महापद्म, कम्वल, कर्कोटक,शङ्ख आदि नामका नाग जातिका पुत्र पैदा भए । तिनीहरू बाट पनि सन्तान दरसन्तान हुंदै जाँदा थुप्रै संख्याका नागजाति बन्न पुगे । सर्प भने पछि स्वभावैले विषधारी हुन जान्छन् ।

कुनै समय ती नाग जाति र मनुष्यजातिमा वैरभाव बढ्दै गए पछि सर्पले दसेर धेरै मान्छे मरे । यसरी सर्पदंशले त्राहित्राहि भइ मनुष्यहरू ब्रम्हाको शरणमा गए । ब्रम्हाले यसको उपाय अवश्य गरुँला अहिले जाउ भनी आश्वासन दिएर पठाए । ब्रम्हाले अनन्त बासुकिलाई डाकी भने बिना अपराधमा अरुलाई सताउनु दुःख दिनु उचित होइन । यस्तै रबैया गर्दै गयौ भने आफ्नै आमाको श्रापबाट तिमीहरू पनि आफैनाश हुने छौ याद गर भने । नागहरूले पनि हाम्रो सृष्टि गर्दा हाम्रो जुन स्वभाव हो हजुरकै सृष्टि अनुसार हो कसरी हामीलाई दोष लाग्छ ? भनी प्रश्न गरे । तब ब्रम्हाले राम्रोसंग बुझाएकि विषधारी हुनु तिमीहरूको स्वभाव अवश्य हो तर बातावरण विषाक्त हुनबाट बचाउन तिमीहरूको आवश्यकता हुन्छ । तिमीहरू पनि आफनो अस्तित्वमा रहनु पर्दछ मनुष्यहरू पनि आफनो अस्तित्वमा बस्नु परेकोले मनुष्य बस्तिभन्दा तिमीहरू टाढा रहने गर्नु भनेर आदेश गरे । तब हामी कहाँ जाउँ त भने पछि सुतल, वितल रसातल पातालमा गएर बस्नु भनेर अह्राए भन्ने कथा छ ।

नागपञ्चमीको महत्व

नागपञ्चमीको दिनमा नागकोपूजा गर्दा नाग खुशी हुने कथा यसप्रकार छ ।
रोपाईं कै सिलसिलामा एउटा किसान आफनो खेत जोति रहेका थिए । सर्पले आफना बच्चाहरूलाई आहारा खुवाउन आहारा खोज्न गइरहेका थिए । खेत खन्ने क्रममा ख्यालगर्न नसकेर सर्पका बच्चाहरू किसानको कोदालीले काटिन पुगे छ । अहो यो अनर्थ भयो भनी डराइ रहेका थिए । त्यत्तिकैमा सर्पका माउ आइ पुग्दा आफना बच्चाहरू मारिन पुगेका देखेर अति क्रोध भए । सर्पहरू इखालु र विषालु दुवै स्वभाव भएकाले किसानका परिवार एकएकलाई दसेर मारे । संयोग बस किसानको छोरी बाहिर थिइ उनी आउँदा सबै सर्पदंशले मरिरहेको देखे । उनलाई पनि मार्न भनी अगाडि आउँदा हत्तपत्त दूधको भाँडो अगाडि राखी दिए पछि । दूध खाइ तृप्त भएर भने तिमीलाई पनि मार्छु भनी आएको थिएँ तिमीलाई अव जीवन दान दिन्छु, अरुपनि कुनै माग्नेइच्छा भए माग म अवश्य दिउँला भने पछि मेरा आमावुवा दाइ भाइ सबैलाई जियाइ दिनु भने पछि तथास्तु भनी तुरुन्त जियाइ दिए । संयोग नै भन्नुपर्दछ उक्त दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमी याने नागपञ्चमीको दिन परेको रहेछ । नागिनीले किसान कन्याको परिवारलाई क्षमा दान दिइ आइन्दा नागपञ्चमीको दिनमा जो जसले नाग पूजा गर्दछ उनीहरूको घरमा सुखशान्ति हुने छ सर्पले दस्ने छैन सर्पले दुखदिने छैन धुक्क हुनु भनेर आस्वासन दिए । किसानले पनि बाचा गरे नागपञ्चमीको दिनमा आइन्दा खेतमा खनजोत केही गरिने छैन भने पछि नागिनी अन्तध्र्यान भएर गइन । त्यही भएर अहिले पनि नागपञ्चमीको दिनमा किसानहरूले खेतको कुनै पनि काम गर्दैनन् भन्ने विश्वास रही आएको छ ।

नागका महिमाहरू
मछिन्द्रनाथको कथा
मछिन्द्रनाथ नेपालमा ल्याउँदा ठुलठूला नदी पार गर्दा तान्त्रिक गुरु बन्धुदत्त, राजा नरेन्द्रदेव र ललितज्यापु कर्कोटक नाग राजाको जिउमाथि बसेर पार गरेको सन्दर्भ पाइन्छ । नागहरू गरुडको आहार भएकोले कर्कोटक नाग पनि गरुडबाट बच्न मछिन्द्रनाथको शरणमा आए पछि कर्कोटक नागलाई मछिन्द्रनाथले आफनो गलामा नागहार बनाएर लगाए पछि गरुडबाट आफनो प्राण बचेको सन्दर्भ पनि ती महिमामा आउँछ ।
भोटोजात्राको कथा
हरेकवर्ष मछिन्द्रनाथको जात्राको अन्तिम दिन नागको भाटो देखाउने चलन छ । नागिनीको आँखा दुखेकोले उपचार गर्न वैद्यलाई कर्कोटक नागले नागको लोकमा लगे । उपचार गरिदिएको पारितोषिक स्वरुप भोटो दिएर पठाए । एक दिन भोटो चोरी भएछ । मछिन्द्रनाथको जात्रा हेर्न आउँदा वैद्यले चोरलाई भेट्टाए । त्यहाँ ठूलो झगडा भयो तव त्यो भोटो मछिन्द्रनाथको रथमा बुझाए । हरेक वर्ष जसले आफनो हो भनी प्रमाण लिएर आउँछ उसैलाई दिइ पठाउने भनी भाटो देखाउने चलन भयो । यसरी भोटो देखाउने जात्रालाई भोटोजात्रा भनियो ।

शान्तिपुर प्रवेशको कथा
राजा प्रतापमल्लको पालामा पानी परेन खदेरी भइ हाहाकार नै भयो । सबै तान्त्रिक विद्वानहरू बसी बिचार गरेर शान्तिपुरमा नागको रगतले लेखेको किताब र पौभाचित्र छ , त्यो घाममा ल्याएर देखायो भने अवश्य पानी पर्छ भनी निक्र्यौल गरे । अनि राजाले वज्राचार्यहरूलाई हुकम भयो तर कोही पनि भित्र जाने आँट गरेन । राजा प्रतापमल्ल पनि तान्त्रिक विद्यामा पोख्त थिए तब स्वयं प्रतापमल्लले आँट गरे । स्वयम्भुको शान्तिपुरभित्र पसेर नागको रगतले लेखेको पुस्तक र पौभा बाहिर ल्याएर देखाएर पछि पानी प¥यो भन्ने कुरा ने.सं ७७८ को शान्तिपुरको अभिलेखमा उल्लेख छ ।

जनै खटिरा र लुटो खटिराको प्रसंग

कहिले काहीं मान्छेहरू नाग ओहरदोहर गर्ने बाटोमा टेक्न जान पुग्दा नागदोष लाग्ने गर्दछ फलस्वरुप जनै खटेरा भयो, लुतो खटेरा आउने गर्दछ । लुतोखटिरा आउँदा जलनाग अग्नी नाग घोरीनाग जस्तो नाग स्थानमा पुई हायेगु पूजा गराएपछि निको हुन्छ भने जनै खटिरामा सिहको चित्र खटिरा आएको छेउ टुप्पोदुवैतिर लेखाउने चलन छ । त्यसैले नाग दोषलाई त्यत्तिकै हेलचेक्र्याईं गर्नु हुन्न झनझन कोप भएर कहिल्यै निको नहुने भइ मृत्यु नै हुने खतरा पैदा हुनसक्छ भन्ने आम विश्वास रही आएको छ ।

चन्द्रावतीको प्रसंगमा

स्वस्थानीको कथामा अन्तिम अध्याय तिर चन्द्रावतीको कथा आउँछ । तिनले व्रत बसी आफनो पतिसंग चाँडो भेट हवस् भनी प्रसादरोटी नदीमा बगाएको हुन्छ । ती अपूर्व रोटी पाई नाग नागिनीको भेट हुन्छ । यो रोटीको प्रभावले नागनागिनीको भेट भए जस्तै जसले बगाएको हो उसको पनि मनोकाँक्षा पूराहोस् पतिपत्नी छुटिएर बसेको भए पनि भेट होस् सुख एैश्वर्य पावस् भनी आशिष दिएको हुन्छ । त्यसैले नाग देवता भनेको खराब तत्वको निमित्त शत्रू हो भने असल चित्तभएका मानिसको लागि भगवान हो भन्ने शिक्षा दिन्छ ।

घरमा सानो सर्प देखापर्नु
घरमा सानो सर्प देखापर्न आए भने पनि हामी डराउँछौं । घरका बुढापाकाहरूले यसलाई भुवा भन्ने गर्छ र तुरुन्त धूप बाली दिनु आफनो बाटो गइहाल्छ भन्ने गर्छन् । नगएमा फाल्ने वा हान्ने पिट्ने गरेमा घरमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने विश्वास रही आएको छ । बुढापाकाहरूको भनाइ अनुसार घरमा सर्प देखा पर्नु भनेको घरमा फोहर भयो सुचिनिची भएन , चुल्हो चौकामा जुठो लसपस भयो भनेर संकेत दिन आएको सर्पलाई नागदेवता संझेर क्षमा मागी सुचिनिची गरियो भने फेरि देखा पर्न आउँदैन भन्ने विश्वास रही आएको छ । यो दृष्टिकोणले पनि सर्प भनेको नागदेवता हो । घर भनेको पवित्र मन्दिर सरह भएको हुनाले पवित्र घरमा देवताको बास हुन्छ देवताले बास गरेको ठाउँमा सुख उन्नति हुन्छ । त्यसैले हाम्रो घरलाई अदृश्य रुपले सुरक्षा गरिरहने सर्पलाई नागदेवता भनेर मान्दछौं ।

निष्कर्ष
नागपञ्चमीदेखि जाडोयाम शुरु हुन्छ , बसन्तपञ्चमीदेखि गर्मीयाम शुरु हुन्छ , यो कहावत केवल कहावतमात्र होइन यसमा विज्ञान पनि छ । त्यो विज्ञानले सूर्यउत्तरायण र सूर्य दक्षिणायनसित पनि सम्वन्ध राख्छ । किनभने माघेसंक्रान्तिदेखि सूर्यउत्तरायण हुन शुरुहुने र साउनेसंक्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिणायन हुन शुरु हुने गर्छ । यसको अर्थ प्रत्यक्ष रुपले नागपञ्चमीदेखि चिसो शुरु भएको महसूस हुने र बसन्तपञ्चमी देखि गर्मी शुरुभएको महसूस हुने हो । साउनेसंक्रान्ति र माघेसंक्रान्तिलाई अयनसंक्रान्ति भन्दछन् । अयन भनेको ६ महिना सूर्य उत्तरायण र ६ महिना सूर्य दक्षिणायन हुने सूर्यको गति हो । किनभने सूर्य अचल होइन । सूर्य पनि आफनो गतिअनुसार सर्छ । मेषसंक्रान्तिदेखि कर्कटसंक्रान्ति आउँदा सम्म सूर्य मध्यभागबाट उत्तरभागमा जान्छ, कर्कटसंक्रान्तिदेखि तुलासंक्रान्ति आइपुग्दा सम्म सूर्यमध्यविन्दुमा फर्कन्छ, तुलादेखि मकरसंक्रान्ति आइपूग्दा सम्म मध्यविन्दुबाट सूर्यउत्तरभागमा सर्छ भने मकरदेखि मेषसंक्रान्ति आउँदा उत्तरभागबाट मध्यविन्दुमा फेरि फर्कन्छ । यो कुरा अयन विज्ञानमा भनिएको छ ।घामछाया नाप्ने विज्ञान कुनै शास्त्रमा छैन ।अयन विज्ञानमा घामको छाया बारे एक शव्द पनि बोलेको पाईंदैन । तैपनि केही विद्धानहरु घामको छाया नाप्दै हिंडेको देखी रहेका छौं । बन्द भएको घडीले पनि २४ घण्टामा दुई चोटी ठीक समय बताउँछ भन्दैमा बन्द भएको घडीको कुनै उपयोगिता छ भन्न मिल्दैन । बिहानदेखि बेलुकासम्म घामकोछाया फरकफरक हुनेहो भन्दैमा सूर्यसरेको अयन गति घामको छायाले बताउने बिल्कूलै होइन ।ज्योतिष शास्त्रको प्रारम्भदेखि नै अहिलेसम्म पनि मकरसंक्रान्तिदेखि सूर्य उत्तरायण हुने र कर्कटसंक्रान्तिदेखि सूर्य दक्षिणायन शुरु हुने सिद्धान्तमा एकरत्ति पनि हेरफेर भएको छैन । दुई र दुई जोड्दा पाँच कहिल्यै हुंदैन तर हिसावमा त्रुटी हुंदा पाँच हुन्छ भने झैं असार ७ गतेबाट सूर्य दक्षिणायन र पौष ७ गतेबाट सूर्य उत्तरायण हुने भनेर प्राचीन अचल सिद्धान्तलाई केही विद्धानहरु हाँक दिई आएको त्रुटिलाई सत्य मानेको परिणाम मात्र हो । किनभने लिच्छविसंवत्को निर्णय नामक पुस्तक समग्रमा त्रुटिनैत्रुटिको भण्डार हो । यही पुस्तकको आडमा प्राचीन अचल सिद्धान्त मिल्दैन भन्दै आएको हो ।जसरी सूर्यउत्तरायण र दक्षिणायनमा सन्देहास्पद कुरा उठाएर दिग्भ्रमित पार्दै आए भने जस्तै हाम्रा हरेक चाड पर्वहरुमा पनि घडिपलाको कुरा ल्याएर सन्देहास्पद कुरा उठाएर दिग्भ्रमित पार्नमा उनीहरु सफल भइरहेका छन् । हाम्रा प्रत्येक चाडपर्वहरू कसैले कुन दिन कसैले कुनदिन गरेर फरकफरक दिनमा मनाएर संस्कृति संस्कार धुजाधुजा बनाउने प्रयत्नमा लाग्दै आएका छन् । त्यसैले अहिले आएर नागपञ्चमी र नागपूजाको अभिप्राय सम्म पनि नबुझेको अवस्थामा आइ पुगेका छौं । चाडपर्व भनेको नेवारहरूको सभ्यताको चिन्ह हो । हामीले हाम्रै सभ्यताको उपहास ग¥यौं भने अन्ततः हामी हाम्रै खुट्टामा बन्चरो हाने जस्तै हुने छौं । यो कटु सत्य हो ।