अराज​क स​माजमा बुद्धको सन्देशको महत्व
                                                राजीव श्रेष्ठ

बुद्ध​ले दिएको शिक्षा उनका शिष्यहरूले मौखिक रूपमा हस्तान्तरण गरे। “ ईभाम मे सुतम ” (यसरी मैले सुनेको छु) भन्ने वाक्यांशले प्रस्तावना गरेको हुनाले उनका प्रवचनहरू बोलिए जस्तै सम्बन्धित थिए कि थिएनन भनेर भन्न गाह्रो छ । कहिलेकाहीँ त्यहाँ भ्रम र विरोधाभासहरू पैदा हुन्छन्, तर ठाउँ समय, अतीतका समुदाय जहाँ उनले प्रचार गरे र त्यहाँ विभिन्न​ संस्करणहरू बीच एकरूपता छ । बुद्धको प​रिनिर्वाण पछि पहिलो शताब्दीमा बौद्ध परिषदहरूले उनको साँचो र मौलिक शिक्षाहरू स्थापित गर्ने प्रयास गरेका थिए ।

दुःख, अनित्यता र अनात्म अर्थात यो भन्न सकिन्छ कि बुद्धले आफ्नो सम्पूर्ण शिक्षा मानव दुःखको तथ्यमा आधारित गर्नुभयो ।

मान्छेको जीव​न र अस्तित्व पीडादायी छ । व्यक्तिलाई बनाउने परिस्थितिहरू विशेष गरी ती हुन् जसले दुःखलाई जन्म दिन्छन् । व्यक्तिवादमा सीमितताहरू समावेश छन ; प्रतिबन्धहरूले इच्छालाई जन्म दिन्छ र निश्चित रूपमा इच्छाले दुःख निम्त्याउँछ  किनकि जुन कुराको चाह​ना हुन्छ त्यो क्षणिक, परिवर्तनशील र तीतो हुन्छ । यो वास​ना ज​गाउने अनीत्य​ताको उप​ज अस्थिरता हो जसले असन्तुष्टि र दुःख निम्त्याउँछ । बुद्धले सिकाएको “मार्ग” अनुसरण गरेर, मानवले “ यस दुःखलाई प्रभाव पार्ने अज्ञानता लाई ” बाहिर निकाल्न सक्छ ।

बुद्धको सिद्धान्त हरेक क्षणको अनित्यतामा बाँच्ने र आफैंलाई अनित्य बनाउने दुःख थिएन, मानवले मुक्तिको बाटो खोज्छ जुन मानव अस्तित्वको  प​छाडि चम्किन्छ – छोटकरीमा, ज्ञानको लागि ।

बुद्धका अनुसार वास्तविकता, बाह्य चीजहरू जे भए पनि   मानवहरूको मनोवैज्ञानिक समग्रता ध​र्म​को  संयोजनमा समावेश छ।

यसबाहेक  हिन्दु उपनिषदका सिद्धान्तहरूको विपरीत बुद्धले आत्माको अस्तित्वलाई एक आध्यात्मिक विष​यको रूपमा अनुमान गर्न चाहनुभएन, तर उहाँले व्यावहारिक र नैतिक अर्थमा कार्यको विषयको रूपमा आत्मको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ । जीवन भ​नेको बन्ने प्रवाह हो, उपस्थिति र विलुप्तताको श्रृंखला हो। व्यक्तिगत अहंकारको अवधारणा एक लोकप्रिय भ्रम हो, ती उद्देश्यहरू जसको साथ मानिसहरूले आफूलाई पहिचान गर्छन् – भाग्य, सामाजिक स्थिति, परिवार, शरीर, र मन पनि – तिनीहरूको वास्तविक स्वरुप हुँदैन । त्यहाँ केहि पनि स्थायी छैन र यदि स्थायीत्व​लाई आत्मा भन्न योग्य छ भने केहि पनि स्व​यं वा आफू होइन ।  स्व-रहित (अन-आत्मा) को विचारको स्पष्ट दृष्टि दिनको लागि बौद्धहरूले मानव अस्तित्वका पाँच तत्वहरूको परिकल्पना ग​र्छ​न जुन निम्नानुसार छन :

१. भौतिक रूपहरू

२. भावनाहरू वा संवेदनाहर

३. विचारहरू

४. मानसिक संरचनाहरू

५. चेतना

मानव अस्तित्व पाँच त​त्व​को योग​फ​ल​को मिश्रण मात्र हो जस मध्ये कुनै पनि स्व वा आत्मा होइन । एक व्यक्ति निरन्तर परिवर्तनको प्रक्रियामा हुन्छ ।

कर्मको भुमिका : कर्मको सिद्धान्त अनुसार असल आचरणले सुखद र खुशी परिणाम ल्याउँछ र यस्तै असल कार्यहरूतर्फ झुकाव सिर्जना गर्छ, तर खराब आचरणले खराब परिणाम ल्याउँछ र बारम्बार दुष्ट कार्यहरूतर्फ  झुकाव सिर्जना गर्छ । यसले व्यक्तिको नैतिक जीवनको लागि आधारभूत सन्दर्भ प्रदान गर्दछ ।

केही कर्महरूले त्यही जीवनमा फल दिन्छन भ​ने कुनै कर्म​को दूर​गामी प​रिणाम हुन्छ जुन भ​विष्य​को जूनीमा देखाप​र्छ ।  बौद्धहरूले कर्म र पुनर्जन्ममा विश्वासको स्वीकृतिलाई धारण गर्दा आत्मविहीनताको सिद्धान्तले एउटा कठिन समस्यालाई जन्म दिएको पाइन्छ । त्यो हो – पुनर्जन्म स्थायी विषय बिना कसरी हुन सक्छ ? गैर-बौद्ध दार्शनिकहरूले बौद्ध विचारको यो कमजोर बिन्दुमा आक्रमण गरेका छ​न र धेरै आधुनिक विद्वानहरूले यसलाई  अस​माधान हुने प्रश्न पनि मानेका छन । बौद्ध​ साहित्य​मा पुनर्जन्ममा अस्तित्वहरू बीचको सम्बन्धलाई  आगोको उपमाद्वारा व्याख्या गरिएको छ । आगो आफ्नो स्व​भाव​मा अप​रिव​र्त​न​शील छ त​र ह​रेक क्ष​ण य​स​ले स्व​रुप प​रिव​र्त​न ग​रिराखेको  हुन्छ । मान्छेको जीव​ब​को अस्तित्व​को प​हिचान प​नि आगो ज​स्तै हो।

स​म​ग्र​मा, बुद्ध​का याव​त शिक्षा मान​व जीव​न र​ जिन्द​गीमा आइप​र्ने दुःख​सित स​म्ब​न्धित छ । बुद्ध​ले कहिलेप​नि कुनै कुरामा ब​न्देज ल​गाएका छैन​न​। त​र, प्राचीन स​नात​नी कुप्र​थाको विरुद्ध​ लाग्न र​ स​म​य​को ग​तिशील​ता सँग आत्म​सात हुन प्रेरित ग​रेका छन । ज​स्तोकि, बुद्ध​ले यौन​ स​म्प​र्क न​राख्नु भ​नेका छैन​न त​र व्य​भिचारी न​हुनु भ​नेका छ​न । मासु न​खानु भ​नेका छैन​न त​र त्य​स​का निमित प्राणी हिंसा न​ग​र्नु भ​नेका छन । त्य​स्तै, पैसा न​कमाउनु भ​नेका छैन​न त​र त्य​स​को लागि चोरी, ड​कैती र​ लुट्पात न​ग​र्नु भ​नेका छ​न। शील​वान भै ईज्ज​त​को जीव​न जिउन जोड दिएका छ​न।

हेर्दा सामान्य​ ला​ग्ने यी कुराह​रुको पाल​ना न​हुँदा हाम्रो स​माज​मा आज विच​ल​न आएको र​ अराज​कता मौलाएको देखिन्छ ।  बुद्ध​

व​च​न​को पाल​ना हुन​स​के जो कसैले प​नि शान्तिको म​ह​शुस ग​र्न स​क्थे ।