निबन्ध
भुइँकुहिरोको अलौकिक अनुभूति
                                                                                                   ज्ञानेन्द्र विवश

माघको मैजारो समय नजिकिइसक्यो । भुइँकुहिरोको रजगजले प्रकृतिलाई घुम्टो ओडाएकै छ । हिउँदेको चिसो बिहानी र चिसो हावासँगै दिउँसो घामको न्यानो किरणले छोएको आकाश । तर यो बिहानीलाई अझै विशेष बनाउने कुरा हो भुइँकुहिरो । जसरी हिउँले हिमाललाई ढाक्छ, त्यसरी नै भुइँकुहिरोले गाउँघर, पहाड, बाटोघाटो, खेतबारी सबैलाई आफ्नो ओछ्यानमा न्यानो पारेर राख्छ ।
यी दृश्य हेर्दा लाग्छ, आफ्नो सबै रिसराग भुलेर प्रकृति निदाएको छ । यसले कतिपय मनहरूलाई अलौकिक अनुभूतिको आभास गराउँछ ।
भुइँकुहिरोले सारा गाउँघर, पहाड, बाटोघाटो, खेतबारी खास्टोले ओडाएर न्यानो पारेको हो कि झन् जाडो बनाएको हो थाहा छैन । एकातिर, भुइँकुहिरोले चिसोबाट जोगाउने एकप्रकारको ओढ्ने जस्तै काम गर्छ । यसले वातावरणलाई न्यानो बनाउँछ, विशेषगरी बिहानीको चिसोमा । अर्कोतिर यसले दृश्यलाई अस्पष्ट बनाउँछ, बाटो हिँड्न गाह्रो बनाउँछ र कतिपयका मनमा उदासीनता पनि ल्याउँछ ।
जे होस् भुइँकुहिरोले हाम्रो मनमा विभिन्न भावना उब्जाउँछ । यसले हामीलाई बाल्यकालीन मृदु याद दिलाउन सक्छ । जब हामी भुइँकुहिरोमा खेल्थ्यौँ । यसले हामीलाई एक्लोपनको अनुभूति पनि गराउन सक्छ । जब हामी भुइँकुहिरोले ढाकेको बाटोमा एक्लै हिँड्छौँ । यसले हामीलाई प्रकृतिको शक्ति र सुन्दरताको अनुभूति पनि गराउँछ ।
साहित्यमा भुइँकुहिरोलाई प्रायः रहस्य, अज्ञात र असीमित परिवेशको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ । यसले मानिसको मनमा उत्पन्न हुने विभिन्न भावनाहरूलाई व्यक्त गर्न मद्दत गर्छ । कविहरूले भुइँकुहिरोलाई प्रेम, विरह, उदासी, आशा, निराशा जस्ता विभिन्न भावनाहरू व्यक्त गर्न विम्बका रूपमा प्रयोग गरेका छन् ।
भुइँकुहिरोले हाम्रो जीवनमा पनि धेरै अर्थ राख्छ । यसले हामीलाई जीवनका उतार–चढावहरूको बोध गराउँछ । कहिलेकाहीँ जीवनमा हामी भुइँकुहिरोमा जस्तै अँध्यारो र अज्ञात अवस्थामा हुन्छौँ । तर हामीले धैर्य गरेर अघि बढ्ने हो भने अवश्य नयाँ सूर्योदय देख्न सक्छौँ ।
वास्तवमा प्रकृतिको नियमित सिलसिला हो यो । यो जीवनको एउटा दर्पण पनि हो । यसले हामीलाई जीवनका विभिन्न पक्षहरूको बारेमा साेंच्न प्रेरित गर्छ । यसले जीवनमा उतार–चढाव आइरहने तर हामीले सधैँ आशावादी रहनुपर्ने सन्देश दिन्छ ।
यस निबन्धमा मैले भुइँकुहिरोको प्राकृतिक सुन्दरता, यसले मानिसको मनमा उत्पन्न गर्ने भावनाहरू र यसको जीवनमा रहेको महत्वलाई चित्रण गर्ने प्रयास गरेको छु । यो निबन्धले पाठकहरूलाई भुइँकुहिरोको बारेमा नयाँ दृष्टिकोण दिने छ भन्ने मेरो विश्वास छ ।
भुइँकुहिरो एक सुन्दर प्राकृतिक दृश्य हो । यसले मानिसको मनमा विभिन्न भावना जगाउँछ । यसलाई विभिन्न संस्कृतिमा फरक–फरक तरिकाले व्याख्या गरिएको छ ।
पूर्वीय संस्कृतिमा भुइँकुहिरोलाई प्रायः रहस्यमय, शान्त र आध्यात्मिक दृश्यका रूपमा लिइन्छ । यसलाई जीवनको अनिश्चितता र परिवर्तनशीलतासँग जोडेर हेरिन्छ । त्यस्तै पश्चिमी संस्कृतिमा यसलाई मूलतः एक्लोपन, उदासी र निराशाको प्रतीकको रूपमा लिइन्छ । यसलाई गोथिक उपन्यास र कथाहरूमा डरलाग्दो वातावरण सिर्जना गर्न प्रयोग गरिएको पाइन्छ । आदिवासी संस्कृतिमा भुइँकुहिरोलाई प्रायः पुर्खाहरूको आत्मा, देवताहरूको उपस्थिति वा प्राकृतिक शक्तिको प्रतीकको रूपमा लिइन्छ ।
विश्व साहित्यमै भुइँकुहिरोलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रयोग गरी यसमा प्रेरित भएर गीत, कविता, कथाहरू प्रशस्त लेखिएका उदाहरणहरू धेरै उल्लेख गर्न सकिन्छ । नेपाली साहित्यमा भुइँकुहिरोलाई प्रेम, विरह, विछोड, उदासी, एकान्त जस्ता भावनाहरूसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ ।
यसैगरी भुइँकुहिरोलाई सिर्जनाको मूल आधार मानी बनाइएका केही चित्रकलाका उदाहरणहरू पनि यहाँ स्मरणीय हुन्छन् ।
नेपाली चित्रकारहरूले भुइँकुहिरोमा लुकेको हिमाल, पहाड, गाउँघर बनाएर त्यसमा रहस्यका रहरलाग्दा सौन्दर्य लेपन गरेका छन् । ती चित्र हेर्दा यस्तो लाग्छ भुइँकुहिरोले बिस्तारै प्रकृतिलाई अँगालोमा बेर्दै मायालु स्पर्शमा गुट्मुट्यारहेको छ । विभिन्न देशका चित्रकारहरूले पनि आफ्ना चित्रकलामा भुइँकुहिरोलाई प्राकृतिक दृश्यहरूको अलौकिक अनुभूति प्रदान गर्ने भावका साथ सुन्दर ढंगले चित्रण गरिएको पाइन्छ ।
अधिकांश चित्रकारले कुहिरोको फिक्का सेतोमा पारदर्शी जलपको उपस्थिति गराइ दर्शकलाई त्यो कला हेर्न उत्प्रेरित गर्ने गरेको पाउन सकिन्छ । यस किसिमका चित्रकलामा शान्त, शीतल र रहस्यमय वातावरण निर्माण गरी भुइँकुहिरोको अनौठो सौन्दर्य चित्रण गरिएको हुन्छ ।
वस्तुतः भुइँकुहिरोले अज्ञात र रहस्यमय कुराहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । यसले जीवनमा आउने निरन्तर परिवर्तन र भविष्यको अनिश्चिततालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ । यो एकदमै सुन्दर र रहस्यमय प्राकृतिक दृश्य हो । साहित्य र कलामा स्रष्टाहरूले नयाँ दृश्य–सिर्जनाको विषयवस्तुका रूपमा आकार दिनु प्रकृतिप्रेमको नमूना हो । तिनलाई पाठक र दर्शकले अझ बढी अलौकिक अनुभूतिका साथ ग्रहण गर्नु सिर्जनात्मक फड्को पनि हो ।
त्यसैगरी भुइँकुहिरोलाई विभिन्न संस्कृतिमा फरक–फरक तरिकाले व्याख्या गरिएको भेटिन्छ । यसले मानिसको मनमा विभिन्न भावना उब्जाउँछ र यसलाई साहित्य, कला र संगीतमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिएको छ ।
भुइँकुहिरोले सारा गाउँघर, पहाड, बाटोघाटो, खेतबारी खास्टोले ओडाएर न्यानो पारेको हो कि झन् जाडो बनाएको हो थाहा छैन । यसले सारा गाउँघर, पहाड, बाटोघाटो, खेतबारीलाई सेतो खास्टोले ओढाएको बिहान, एक अनौठो अनुभूति जन्मिन्छ । यसले प्रकृतिलाई न्यानो पार्ने प्रयास गरेको हो कि झन् जाडो बनाएको हो ? भन्न सकिन्न ।
आँखा वरपर दौडाउँदा संसार आफ्नै घेराभित्र सीमित भइरहेजस्तो पनि देखिन्छ । छिमेकीको घर, नजिकको बाटोको मोड, खेतबारी यी सबै धुम्म हुन्छन् । ती पारदर्शीपनमा चिसोले कक्रिएर प्रकृतिमै विलीन हुन तयार भइरहेको जस्तो पनि लाग्छ ।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, भुइँकुहिरोेले हामीलाई रोकेर एउटा शून्यको पाठ पढाउन खोजेको हो । जब हिँड्ने बाटो देखिँदैन, आँखाले मरितरी गन्तव्य पुग्ने बाटो खोज्न थाल्छ । खेतबारीको हरियालीलाई छोपेर कुहिरोले ’सुन्दरताको मूल्य बुझ्न केही बेर नदेख्नु पनि आवश्यक छ’ भन्ने सन्देश दिन्छ । पहाडी क्षितिज, आकाशको खुलापन र प्रकृतिको अदृश्य छवि भुइँकुहिरोेको खेल हो ।
तथापि भुइकुहिरोको खास्टोले न्यानो दिएको छ भन्ने महसुस पनि हुन्छ । गाउँघरको गोरेटोमा हिँड्दा कुहिरोले हरेक चिसो हावालाई आफ्नो स्पर्शमा थामेजस्तो लाग्छ । त्यसले खेतबारीलाई चुपचाप निदाउन दिएको हुन्छ । मानौं, प्रकृतिको प्रत्येक अंगले आफ्नो गति रोकेर विश्राम गरिरहेको आभास हुन्छ ।
तर, के यो न्यानो मात्र हो ? वा यो जाडोको अर्को रूप हो ? भुइँकुहिरोेले धेरै कुरा ओढाउँछ भूगोललाई होइन, मनलाई पनि । हामीलाई सोंच्न बाध्य बनाउँछ, हाम्रा भावना र सम्झनाहरूलाई उजागर गर्न उक्साउँछ । यस्तो लाग्छ, यो सेतो पर्दाभित्र कतै हाम्रो आफ्नै कथाहरू लुकेका हुन सक्छन् ।
गाउँघरमा हिँडिरहँदा, कुहिरोले थिचेर आफ्नै अङ्गालोमा समेटेजस्तो लाग्छ । टाढाको खेतमा माटोको गन्ध कुहिरोले अझै तीव्र बनाउँछ । तर त्यो गन्धको मिठासमा पनि एउटा एक्लोपन महसुस हुन्छ । मानौं, संसार मौन छ, आफ्ना कुरा मनभित्र राखेर मात्र बोल्दैछ ।
भुइँकुहिरोेको खास्टो, एउटा काव्यिक अनुभूतिजस्तो पनि लाग्छ गहिरो, अदृश्य तर अर्थपूर्ण । यसले हामीलाई जस्तोसुकै आवरणले ढाकिए पनि जीवनको गति रोकिँदैन भन्ने सत्य कुरा सम्झाउँछ । खेतमा उम्रिन लागेको बाली झन् हरियो हुने छ । कुहिरो हटेपछि आकाश अझै उज्यालो हुने छ । प्रकृति नुवाइधुवाइ गरेर झन् सफा सिनित्त सुन्दर देखिने छ ।
अन्ततः यो खास्टो, जाडो र न्यानोको बीचको एकता हो । यसले हामीलाई रोक्छ । तर केही कुरा सिकाउँछ पनि । जीवनलाई फेरि नयाँ दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्छ । भुइँकुहिरोेको खास्टो प्रकृतिको होइन, जीवनको पनि एउटा प्रतीक हो । अलौकिक अनुभूतिको सौन्दर्यमा समाहित हुँदै वर्षौंदेखि यसरी नै भुइँकुहिरोले हामीलाई समयको बोध र सौन्दर्यको स्वाद चखाइरहेको छ ।