निबन्ध
                                                       अपरम्पार मायावी रूपहरू
                                                                                                                 ज्ञानेन्द्र विवश

अपरम्पार मायावी रूपहरू देखेर म छक्क पर्छु । मायाको अर्थ र अभिप्रायतिर पस्छु । मायाको महत्व र आवश्यकता मनन गर्छु । मायाले पार्ने प्रभाव र दिने लाभमा घोत्लिन्छु । अपरिभाषित मायाका रूपहरू,भाव, भाषा र भवितव्यहरू अनेक छन् । जीवनका लागि कहिले अति आवश्यक । कहिले अनावश्यक पनि ! जीवनमा बाँचुन्ज्याल अनेकौं मायावी रूपहरू!
मायाको  यो गहन परिभाषा साँच्चै मननयोग्य छ । मायाका विभिन्न आयामहरूलाई सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गर्नु र त्यसलाई एकछिन महसुस गर्नु निकै सुखद क्षण हुन्छ । जति रिसको आगो दन्किए पनि, जति घृणाको भाव जागे पनि मानवीय मन न हो केही छिनमा वा केही दिनमा मायाले मन पग्लिहाल्छ । मायावी रूपले प्रेमपूर्ण मिठास भरिहाल्छ ।
मायाका अपरम्पार रूपहरू हुन्छन् । त्यसैले माया अपरिभाषित र अपरम्पार छ । यो कुनै एउटै घेरामा बाँध्न सकिने भावना होइन । यसका विभिन्न रूपहरू हुन्छन् । यसलाई बुझ्ने, महसुस गर्ने तरिकाहरू पनि फरक–फरक हुन्छन् । मान्छेको स्वभाव, शैली, समय, अवस्था आदिले यसमा प्रभाव पारिरहेको हुन्छ ।
कसैले छुटाएर माया छुट्दैन । कसैले माया गाँसेर माया गाँसिँदैन र माया बस्दैन । यो सत्य हो । मायाको स्वतन्त्रता मान्छेको प्रवृत्तिमा निर्भर हुन्छ । साँचो माया कुनै बाहिरी शक्तिले टुटाउन वा जोड्न सक्दैन । यो हृदयबाट उत्पन्न हुने एक नितान्त व्यक्तिगत अनुभूति हो । कसैले प्रयास गरेर मात्र माया लाग्दैन । न त कसैले टाढा बनाउन खोज्दैमा अनायासै टाढिएर माया हराउँछ ।
वास्तवमा प्राप्तिका साथै अभावमा पनि ‘माया’ को अर्थ रहिरहन्छ । लाग्छ– माया पाउनु मात्रै होइन, नपाउनु पनि एक प्रकारले ‘माया’ नै हो । कसैबाट माया नपाएर उसलाई ‘निष्ठुरी’ ठानिहाल्नु हुँदैन । त्यो ‘निष्ठुरीपन’ मा पनि ‘मायावी रूप’ हरू लुकिरहेको हुन्छ । लुकेर बसेको कुरा सुन्दर, सौम्य र शान्त हुन्छ ।
कहिलेकाहीँ हामी कसैलाई ‘असाध्यै माया’ गर्छौं तर त्यो माया फिर्ता पाउँदैनौं । यस्तो अवस्थामा हुने पीडा, त्याग र समर्पण पनि मायाकै एक रूप हो । कसैको खुसीका लागि आफ्नो मायालाई त्यागिदिनु वा कसैलाई नपाउँदा पनि उसप्रति सद्भाव राखिरहनु पनि त झन् चोखो ‘माया’ नै हो । त्यसैले माया अपरिभाषित छ । माया सधैं प्रिय रहिरहन्छ । मायाले प्रेमिल जीवनको प्रकृतिलाई दर्शाउँछ ।
कसैले कसैलाई पाउनु मात्रै ‘माया’ होइन । गुमाउनु पनि ‘माया’ हो । कसैलाई आफ्नो बनाउन नसक्नु वा गुमाउनुले सम्बन्धको अर्को पाटोलाई उजागर गर्छ । तर मनभित्र कतै कुनामा माया लाग्नु पनि माया हो । हामी कसैलाई आफ्नो बनाउन नसक्दा, उसलाई गुमाएको महसुस गर्छौं । यो गुमाएको पीडाले नै उसप्रति रहेको गहिरो मायाको प्रमाण दिन्छ । यदि माया नभएको भए, गुमाएकोमा पीडा पनि हुने थिएन ।
समग्रमा, मायालाई प्राप्ति, अभाव, त्याग र गुमाइसँग जोडेर यसको बहुआयामिक पक्षलाई स्पष्ट पार्नु निकै ठूलो कुरा हो । कसैको हृदय ढुंगा जत्तिकै कठोर हुन्छ । कसैको कपास जस्तै कोमल हुन्छ । यद्यपि हृदयको कठोर मनभित्र पनि अलिकति मायाको आभास बाँकी रहिरहेको हुन्छ । यस्तो माया चोखो माया हो ।
माया साँच्चै एउटा यस्तो भावना हो, जसलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न वा परिभाषित गर्न असम्भव छ । किनभने यो हरेक व्यक्ति र हरेक सम्बन्धमा फरक–फरक ढंगले प्रकट हुन्छ ।
अरूले महसुस गराएर प्राप्त हुने खुसी, आनन्द वा सन्तुष्टि टिकाउ हुने कुरा होइन । खुसी पाउनको लागि आफूभित्रैबाट आफूलाई महसुस हुनुपर्छ । भित्रैबाट खुसीको भाव जागृत हुनुपर्छ । भित्रैबाट आनन्दले अँगाल्न सक्नुपर्छ । अन्यथा त्यो खुसी क्षणिक हुन्छ । त्यो सन्तुष्टि केही छिनका लागि मात्रै रहन्छ ।
मानौँ, हामीले कुनै कुरा देख्नु छ भने आफ्नै आँखाले नदेखिकन त्यसबाट पाउन सकिने सन्तुष्टि अरूको भनाइमा कहाँ मिल्न सक्छ र ? त्यसैगरी अरूले गरेको व्याख्या, वर्णन, प्रशंसा वा गाली नै किन नहोस् त्यसमा आफैँले नसुनिकन, नबुझिकन त्यसमा विश्वास गर्ने आधार भरपर्दो हुन सक्दैन ।
जसरी कि हामी कहीँ पुग्नु छ भने आफैँ नहिँडिकन, आफ्नै खुट्टालाई नहिँडाइकन त्यो ठाउँमा पुग्न र त्यहाँबाट देख्न सकिने अनुभव प्राप्त गर्न सकिँदैन । त्यसैले आफैँ उपस्थित नभएसम्म, आफैँले नदेखेसम्म, आफैँले नसुनेसम्म र आफैँले नपढी कुनै पनि कुराको विश्वास गर्नु कदापि पनि भरपर्दो हुन सक्दैन । त्यसैगरी माया पाउन, माया दिन र मायावी रूपहरूमा खुसीको उत्सव मनाउन मान्छेको मन पनि खुल्ला किताब जस्तै निर्बन्ध हुनुपर्छ । त्यसपछि अपरम्पार मायावी रूपहरूको सौन्दर्य सार्वजनिक हुन्छ ।