जीवन, प्रेम, अध्यात्म र राष्ट्र चेतनाको बहुरङ्गी काव्य यात्रा

कवि हरिभक्त सिग्देलका कविताहरूको समष्टिगत समीक्षा ;

नेपाली काव्य परम्परामा यस्ता कविहरू पनि छन्, जो साहित्यलाई केवल कलात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउँदैनन्, बरु जीवनका अनुभूत सत्यहरू, सामाजिक यथार्थ, अध्यात्मिक चिन्तन, प्रेमका पीडा, राष्ट्रप्रेमका आवेग र आत्मबोधका गहिरा प्रश्नहरूलाई जनभाषामा उतार्ने माध्यम बनाउँछन्। कवि हरिभक्त सिग्देल त्यस्तै स्रष्टा हुन्, जसका कविताहरू पढ्दा लाग्छ—यो कुनै कृत्रिम साहित्यिक अभ्यास होइन, प्रत्यक्ष जीवनको ताप, समयको धड्कन, आत्माको व्याकुलता र समाजको चिरा परेको अनुहारको प्रतिबिम्ब हो।

उनका कविताहरूमा एउटा विशेष प्रकारको बहुरङ्गी चेतना पाइन्छ। कतै उनी भक्त कवि बनेर ईश्वरसँग आत्मसमर्पण गरिरहेका छन्, कतै राष्ट्रवादी नागरिक बनेर नेपालका विखण्डित चेतना प्रति चिन्ता व्यक्त गरिरहेका छन्, कतै प्रेममा विछोडिएका विरही बनेका छन्, कतै सामाजिक यथार्थका कठोर विश्लेषक, कतै वैराग्य–दर्शनका साधक, अनि कतै जीवनलाई गहिरो दार्शनिक आँखाले हेर्ने चिन्तक। यही विविधता नै उनको कवित्वको मूल विशेषता हो। उनका कविताहरू जीवनका अनेक आयामहरूको रङ्गीन तर गम्भीर काव्यात्मक अभिलेख बनेर उभिएका छन्।

उनका कविताहरूको सबै भन्दा प्रभावशाली पक्ष आध्यात्मिक चेतना हो। “शान्ति आफैभित्र”, “म को हुँ?”, “प्रेम”, “नीति”, “मनसँग हारेको बिरह गीत” जस्ता कविताहरूमा पूर्वीय दर्शन, अद्वैत वेदान्त, आत्मा–परमात्मा सम्बन्ध, माया–मोहको क्षणभङ्गुरता र आत्मबोधको खोज गहिरो रूपमा अभिव्यक्त भएको छ। कवि बाह्य संसारलाई अस्थायी ठान्दै अन्ततः आत्माभित्रको शान्ति खोज्न आग्रह गर्छन्। “आफैंभित्र मिल्छ शान्ति बाहिर पाइँदैन” भन्ने अभिव्यक्ति केवल काव्यात्मक वाक्य होइन, उपनिषद्‌को दर्शनलाई सरल भाषामा पुनर्स्मरण गराउने जीवन सूत्र हो। उनका कविताहरूमा अध्यात्म कुनै कर्मकाण्डीय आग्रह बनेर आएको छैन; त्यो जीवनलाई बुझ्ने अन्तर्दृष्टि बनेर आएको छ। त्यसैले उनका आध्यात्मिक कविताहरू उपदेशात्मक कम र आत्मसंवादात्मक बढी देखिन्छन्।

उनका प्रेम कविताहरूमा पनि केवल श्रृङ्गारिकता छैन; त्यहाँ विरह, अस्थिरता, मानवीय स्वार्थ, आत्मीयताको खोज र अन्ततः प्रेमको दार्शनिक बोध भेटिन्छ। “भेट्ने कसले”, “माया लागे”, “हाम्रो माया”, “साँचो माया”, “जुनी जुनीलाई”, “दुःख नहोस्” जस्ता कविताहरूमा प्रेमको कोमलता र पीडाको द्वन्द्व एकसाथ बगेको छ। कविले प्रेमलाई सजिलै प्राप्त हुने वस्तु मानेका छैनन्; त्यो संघर्ष, प्रतीक्षा, समर्पण र कहिलेकाहीँ आत्मपीडाको यात्रा बनेर आएको छ। “म त तात्छु तिमीलाई अर्कै ताक्ने मलाई” भन्ने पंक्तिमा प्रेमको विडम्बनात्मक मनोविज्ञान अत्यन्त सशक्त रूपमा प्रकट भएको छ। उनका प्रेमकविताहरूमा केवल प्रणयको मधुरता मात्र छैन; त्यहाँ मानवीय सम्बन्धको अस्थिरता, आत्मीयताको अभाव र अन्ततः एक्लोपनको गहिरो प्रतिध्वनि पनि सुनिन्छ।

कवि हरिभक्त सिग्देलका कविताहरूमा राष्ट्रचेतना पनि उत्तिकै प्रखर छ। “शान्ति”, “संविधान देऊ”, “प्रहरी दिवस”, “मस्को पुगेर काठमाडौँलाई सम्झँदा” जस्ता कविताहरूले नेपालका राजनीतिक विकृति, सामाजिक विभाजन, भ्रष्ट प्रशासन, युद्धको त्रासदी र विकासहीन अवस्थाप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। “नेपाल रहे नेपालीले म नेपाली भन्ला / नेपाल नै नरहेमा जान्न कहाँ भन्ला” भन्ने पंक्तिमा कविको राष्ट्रिय पीडा र अस्मिताको चिन्ता अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले अभिव्यक्त भएको छ। उनका राष्ट्रवादी कविताहरू अन्धराष्ट्रवादका उद्घोष होइनन्; ती आत्मालोचनात्मक राष्ट्रप्रेमका काव्यात्मक दस्तावेज हुन्।

विशेषतः “मस्को पुगेर काठमाडौँलाई सम्झँदा” कविता नेपाली नियात्रा–कविताको दृष्टिले उल्लेखनीय छ। कविले मस्कोको व्यवस्थित विकास र काठमाडौँको अव्यवस्था तुलना गर्दै विकास, स्वच्छता, राजनीतिक संस्कार र प्रशासनिक उत्तरदायित्वको प्रश्न उठाएका छन्। यो कविता केवल यात्रा–वर्णन होइन; राष्ट्रप्रतिको आत्मालोचना र विकास–दर्शनको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। विदेशको अनुशासन र स्वदेशको अस्तव्यस्तताबीच कविको मनले अनुभव गरेको पीडा यस कवितामा अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले प्रकट भएको छ।

कविका सामाजिक चेतनायुक्त कविताहरू पनि उत्तिकै प्रभावकारी छन्। “माता पिता”, “नमुना बन्न”, “टाढै राख”, “कवि”, “योगी बन” आदि कविताहरूले नैतिकता, संस्कार, सत्यनिष्ठा, कर्तव्यबोध र चरित्रनिर्माणको महत्त्वलाई जोड दिएका छन्। यी कविताहरू कतिपय स्थानमा उपदेशात्मक देखिए पनि नेपाली समाजको नैतिक अवमूल्यनप्रतिको कविको चिन्ताबाट जन्मिएका हुन्। आजको भौतिकतावादी, स्वार्थकेन्द्रित र मूल्यविहीन समाजप्रति कविको असन्तोष ती कविताहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। उनले कविता मार्फत समाजलाई केवल मनोरञ्जन दिएका छैनन्; चेतना, नैतिकता र मानवीय मूल्यको पुनर्स्मरण पनि गराएका छन्।

“हजुर आमालाई दुख्छ” जस्तो कविता भने करुणरसको अत्यन्त मर्मस्पर्शी उदाहरण हो। वृद्धावस्थाको शारीरिक दुर्बलता, संवेदनशीलता, उपेक्षा र अन्ततः मृत्यु–कामनासम्मको अवस्थालाई कविले यति सरल तर गहिरो रूपमा व्यक्त गरेका छन् कि पाठकको मन स्वाभाविक रूपमा द्रवित हुन्छ। यस कविताले नेपाली परिवारभित्र वृद्धावस्थाले भोग्नुपरेको मौन पीडालाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा उजागर गरेको छ।

उनका कविताहरूमा लोकधर्मी सरलता विशेष रूपमा देखिन्छ। भाषा अत्यन्त सहज, भावप्रवण र जनजीवनसँग जोडिएको छ। संस्कृतनिष्ठ शब्दावली प्रयोग भए पनि कविताहरू दुरूह बनेका छैनन्। बरु लोकगीतको मिठास, भजनको लय, मुक्तकको संक्षिप्तता र प्रवचनात्मक शैलीको मिश्रण पाइन्छ। यही कारण उनका कविताहरू विद्वत् पाठक मात्र होइन, सामान्य जनमानसले पनि आत्मीय रूपमा ग्रहण गर्न सक्छन्। उनका शब्दहरूमा कृत्रिम बौद्धिकताको आडम्बर छैन; बरु गाउँघरको माटो, लोकजीवनको धड्कन, भक्ति–चेतनाको उज्यालो र आत्मीय अनुभूतिको ताप भेटिन्छ।

कवि हरिभक्त सिग्देल केवल कवि मात्र होइनन्, बहुआयामिक चेतनाका साधक, अध्यात्म–अन्वेषी चिन्तक तथा लोकसंवेदनाका सहज अभिव्यञ्जक स्रष्टा हुन्। नेपाली साहित्यमा उनले कविता, गीत, भजन, लोकलयात्मक काव्यरचना तथा धार्मिक–दार्शनिक अनुवादका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्। विशेषतः लोकलयमा आधारित भगवद्गीता–अनुवादमार्फत उनले अध्यात्मलाई जनभाषासँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण कार्य गरेका छन्। उनका कृतिहरूमा शास्त्रीय चेतना र लोकजीवनको सरल स्पन्दन एकैसाथ भेटिन्छ। उनी जटिल दर्शनलाई पनि सरल, गेय र आत्मीय भाषामा अभिव्यक्त गर्न सक्ने क्षमता भएका कवि हुन्। यही कारण उनका कविताहरूमा विद्वत् विमर्शको गाम्भीर्य र लोकगीतको सहज मिठास एकसाथ अनुभूत हुन्छ।

कविको अर्को उल्लेखनीय विशेषता भनेको अनुभूतिको इमानदारी हो। उनले जीवनलाई कृत्रिम सौन्दर्यले सजाएर प्रस्तुत गर्दैनन्; बरु जस्तो भोगे, जस्तो देखे र जस्तो अनुभूत गरे, त्यसैलाई सरल तर प्रभावकारी भाषामा अभिव्यक्त गर्छन्। उनका शब्दहरूमा बनावटी बौद्धिकता होइन, जीवनको पसिना, पीडा, विश्वास, विरह, भक्ति र आत्मसंवादको ताप भेटिन्छ। उनी भावुक पनि छन्, वैचारिक पनि; लोकधर्मी पनि छन्, दार्शनिक पनि। यही द्वैध समन्वयले उनको कवित्वलाई विशिष्ट बनाएको छ।

उनका प्रकाशित कृतिहरूमध्ये आध्यात्मिक, नैतिक तथा जीवनदर्शनप्रधान रचनाहरू विशेष रूपमा उल्लेखनीय देखिन्छन्। कविता, गीत, मुक्तक तथा भजनमार्फत उनले समाजलाई नैतिक जागरण, आत्मबोध, प्रेम, मानवीयता र राष्ट्रचेतनाको सन्देश दिएका छन्। उनका रचनाहरूमा केवल साहित्यिक सौन्दर्य मात्र होइन, जीवनलाई सही दिशातर्फ उन्मुख गराउने अन्तर्ध्वनि पनि सुनिन्छ। यस दृष्टिले उनका कृतिहरू नेपाली साहित्यमा लोकआध्यात्मिक चेतना, नैतिक दृष्टि र जीवनदर्शनको समन्वित काव्यधाराका रूपमा दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।

यद्यपि शिल्पगत दृष्टिले कतिपय कविताहरूमा छन्दगत असन्तुलन, पुनरावृत्ति, व्याकरणिक असावधानी तथा प्रत्यक्ष उपदेशात्मकता देखिन्छ। कतिपय ठाउँमा भावनाले शिल्पलाई जितेको अनुभव हुन्छ। तर कविताहरूको प्राण भनेको भाव–प्रामाणिकता हो, र त्यस दृष्टिले कवि अत्यन्त इमानदार देखिन्छन्। उनका शब्दहरू बनावटी लाग्दैनन्; ती प्रत्यक्ष जीवन–अनुभवबाट निस्किएका अनुभूत स्वरजस्ता लाग्छन्। साहित्यमा कहिलेकाहीँ शिल्पभन्दा अनुभूतिको ताप ठूलो हुन्छ, र हरिभक्त सिग्देलका कविताहरूमा यही अनुभूति पक्ष अत्यन्त सबल देखिन्छ।

कवि हरिभक्त सिग्देलका कविताहरूलाई समग्रमा हेर्दा यी जीवनका अनेक “रङ्ग” हरूको काव्यात्मक अभिलेख हुन्। यहाँ प्रेम छ, विरह छ; भक्ति छ, वैराग्य छ; राष्ट्रप्रेम छ, सामाजिक चिन्ता छ; प्रकृतिको सौन्दर्य छ, मानवताको करुण स्वर छ; अनि अन्ततः आत्मा र परमात्माबीचको मौन संवाद छ। उनका कविताहरूले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन दिँदैनन्, बरु सोच्न, आत्मावलोकन गर्न, समाज र राष्ट्रलाई पुनः हेर्न, अनि अन्ततः आफूभित्रको सत्य खोज्न प्रेरित गर्छन्।

यस अर्थमा कवि हरिभक्त सिग्देलका कविताहरू नेपाली साहित्यमा आध्यात्मिक चेतना, लोकसंवेदना, नैतिक दृष्टि र राष्ट्रप्रेमको समन्वित काव्यधाराका रूपमा स्मरणीय रहने देखिन्छन्। उनका कविताहरू समयको क्षणिक कोलाहलभन्दा माथि उठेर मानव आत्माको शाश्वत खोजसँग जोडिन्छन्। त्यसैले उनका शब्दहरू केवल पढिने कविता होइनन्—अनुभूत गरिने जीवन, सम्झिने संवेदना र आत्मा भित्र लामो समयसम्म प्रतिध्वनित भइरहने मौन ध्वनिहरू हुन्।