निबन्ध
                आमा : ममताकी खानी, सहनशीलताकी प्रतिमूर्ति
                                                                          ज्ञानेन्द्र विवश

ममताकी खानी र सहनशीलताकी प्रतिमूर्ति हुन् आमा ! त्यसलै जन्म दिने आमाप्रति हामीले हरेक दिन, हरेक क्षण आस्था र श्रद्धाले शिर झुकाउनुपर्छ । हिजो मातातीर्थ औँसीको पर्वमा हामीले आ–आफ्ना आमालाई सम्झेर श्रद्धा अर्पण ग¥यौँ । तर यो कर्म हामीले वर्षको एकदिन होइ कि सधैँ गर्नुपर्छ ।
संसारमा ‘आमा’ एउटा यस्तो शब्द हो, जसमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रेम, करुणा र शक्ति समाहित छ । आमा एउटा नाता मात्र होइनन्, उनी त सृष्टिकी आधारशिला, स्नेहकी अनन्त धारा र सहनशीलताकी जीवन्त प्रतिमूर्ति हुन् । जसरी एउटा रुखले प्रचण्ड घाम सहेर आफ्ना सन्तानलाई शीतल छहारी दिन्छ, त्यसरी नै आमाले आफ्ना समस्त दुखहरूलाई मुस्कानभित्र लुकाएर सन्तानको जीवनमा खुसीको रङ्ग भर्ने काम गर्छिन् ।
ममताको न्यानो काख र निःस्वार्थ प्रेम आमाबाट नै पाइन्छ । यस्ती आमा संसारकी सृष्टिकर्ता हुन् । आमाबिना कुनै जीवजन्तुको परिकल्पना नै गर्न सकिँदैन ।
आमाको काख संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित र न्यानो ठाउँ हो । बाहिरको संसारले तिरस्कार गर्दा वा असफलताको चोटले मन पोल्दा, आमाको त्यही लुटुक्क माया दिने काख नै सबैभन्दा ठूलो औषधि बनिदिन्छ । भोको पेटमा उनले सुटुक्क खुवाउने मिठो मेवा–मिष्ठान्नमा स्वाद मात्र हुँदैन, त्यसमा त अगाध आशिष् र ममता मिसिएको हुन्छ । आमाको हातले खुवाएको एक गाँस खानाले जुन तृप्ति दिन्छ, त्यो संसारका कुनै पनि विलासी व्यञ्जनमा पाइँदैन ।
सहनशीलता र समर्पणको पराकाष्ठा पनि आमा । आमाको हृदय दयाको यस्तो भण्डार हो, जहाँ अरूका गल्तीहरू क्षमामा बदलिन्छन् । बिहानको झिस्मिसे उज्यालोदेखि मध्यरातको शून्यतासम्म, आमाको हात कहिल्यै थामिँदैनन् । घरका सासू–ससुरा वा अन्य सदस्यहरूबाट पाइने कतिपय तीता वचन वा प्रताडनालाई पनि उनले सहजै आशीर्वादको रूपमा ग्रहण गर्छिन् । अरूले दिएका चोट र गालीलाई धैर्यको कसीमा राखेर सहने उनको क्षमता अनुपम छ ।
संसारका सबै आमाहरूले आफ्ना व्यक्तिगत सपना, इच्छा र पीडालाई सन्तानकै खुसीका लागि तिलाञ्जली दिँदै उनी भोकै–तिर्खै मरिमेटी काममा खटिइरहन्छिन् । उनले कहिल्यै ‘मलाई दुःख भयो’ भन्दिनन्, किनकि उनका लागि सन्तानको ओठमा देखिने मुस्कान नै सबैभन्दा ठूलो विश्राम हो ।
हामी सबैले आमाको अविस्मरणीय मातृ–ऋण बोकेका हुन्छौँ । हामीले यो धर्ती टेक्न पाएको, बोल्न सिकेको र आज जुन स्थानमा छौँ, त्यो सबै आमाकै रगत र पसिनाको प्रतिफल हो । आमाले हामीलाई नौ महिना गर्भमा राखेर दिएको कष्ट र जन्म दिँदा सहेको प्रसव पीडाको मूल्य कुनै पनि धन–दौलतले चुक्ता गर्न सकिँदैन ।
‘आमाको महिमा वेदले पनि गाउन सकेको छैन, भने हामी सामान्य मानवले उनको ऋण कसरी तिर्न सक्छौँ र ?’
हामी जीवनभर आमाप्रति ऋणी छौँ र ऋणी नै रहनेछौँ । उनको ममता यति विशाल छ कि सात जन्मसम्म पनि त्यो ऋण तिर्न असम्भव छ । तैपनि, वर्षमा एक पटक आउने ‘मातातीर्थ औँसी’ जस्ता पावन अवसरमा हामी त्यही ऋणको भार र सम्मान प्रकट गर्न उनीसमक्ष पुग्छौँ । जिउँदो आमाको पाउ छोएर आशिष् लिँदा मिल्ने मानसिक शान्ति स्वर्गको सुखभन्दा कम हुँदैन ।
आमा वर्तमानका लागि प्रेरणा हुन् भने भविष्यका लागि मार्गदर्शक । जसका आमा साथमा हुनुहुन्छ, उहाँहरू भाग्यमानी हुनुहुन्छ । तर जसका आमा भौतिक रूपमा यो संसारमा हुनुहुन्न, उहाँहरूको सम्झनामा श्रद्धाले नमन गर्नु र उहाँले सिकाएका सत्कर्मको बाटोमा हिँड्नु नै साँचो श्रद्धाञ्जली हो ।
वास्तवमा, आमा भनेको ईश्वरको त्यो रूप हो, जो मन्दिरमा होइन, हाम्रै घरको मझेरीमा ममता छर्दै बसिरहेकी हुन्छिन् । त्यसैले, आमालाई सम्मान गरौँ, माया गरौँ र उनको महानतालाई सधैँ हृदयमा सजाएर राखौँ । आमा नभएका् घरमा सुनसान छाउँछ । आमा भएको घरमा खुसयिाली र अन्न–ऐश्वर्यले भरिभराउ हुन्छ ।
वास्तवमा मातातीर्थ औँसी सांस्कृतिक वैभव र कृतज्ञताको अनुष्ठान पर्व हो । हाम्रो समाज समृद्ध संस्कार र संस्कृतिले भरिएको यस्तो बगैँचा हो, जहाँ मानवीय सम्बन्धहरूलाई श्रद्धाको उच्च आसनमा राखिन्छ ।
यसै सन्दर्भमा ‘मातातीर्थ औँसी’ अर्थात् ‘आमाको मुख हेर्ने दिन’ एउटा चाड मात्र नभई आमाले हाम्रो जीवन निर्माणमा गर्नुभएको निःस्वार्थ सेवाको जीवन्त स्मरण गर्ने पावन अवसर पनि हो । यो दिन हामीले वर्षभरिका हाम्रा व्यस्ततालाई थाती राखेर, आमाको ममतामयी काखमा पुगी उहाँप्रतिको अगाध प्रेम र निष्ठा प्रकट गर्ने गर्छौँ ।
आमाको आँसु पुछ्ने र खुसी बाँड्ने अवसर पनि हो । आमाको जीवन सन्तानकै लागि त्याग र तपस्यामा बितेको हुन्छ । आमाका आँखाले सन्तानको पीरमा कैयौँपटक आँसु बगाएका होलान्, कैयौँ इच्छाहरूलाई मनभित्रै दबाएका होलान् । यो पवित्र दिनमा हामी सन्तानहरूले आमाको आँखाबाट झरेका तिनै आँसुलाई पुछिदिने र उहाँको अनुहारमा मुस्कान छर्ने प्रयत्न गर्दछौँ । आमालाई मनपर्ने उपहार, मिठो परिकार र सबैभन्दा महत्वपूर्ण त– आफ्नो आदरपूर्ण समय दिएर उहाँको हृदयलाई हर्षित तुल्याउनु नै यस पर्वको वास्तविक सौन्दर्य हो ।
यससँगै हाम्रो संस्कारको धरोहर र अग्रजप्रतिको सम्मान गर्ने यौटा सुनौला अवसर पनि यो पर्व हो । हाम्रो समाजमा प्रचलित यो सांस्कृतिक परम्परा आफैँमा एउटा अनुकरणीय र गौरवपूर्ण पाटो हो । यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्ना अग्रज र अभिभावकप्रति कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने पाठ सिकाउँदै आएको छ । आमाको पाउमा शिर झुकाएर आशीर्वाद ग्रहण गर्दा मिल्ने त्यो आत्मिक शान्ति र उर्जाले हाम्रो जीवनको कठिन यात्रालाई सहज बनाइदिन्छ । यो परम्पराले हाम्रो समाजमा आदर, सम्मान र कृतज्ञताको जगलाई पुस्तौँ पुस्ता बलियो बनाउँदै लगेको छ ।
पुण्य दिन र मातृ–ऋणको आंशिक बोध गर्ने दिनको रूपमा समेत यस दिनलाई लिइने गरिन्छ । वास्तवमा मातातीर्थ औँसी यस्तो पवित्र र पुण्य दिन हो, जसले हामीलाई आफ्नो धरातल सम्झाउँछ । हुन त आमाले सन्तानका लागि बगाएको पसिना र रगतको ऋण सात जन्ममा पनि चुक्ता गर्न सकिँदैन, तर यो दिन श्रद्धाभावका साथ आमाको सेवा गर्दा हामीले त्यो विशाल ऋणलाई अलिकति भए पनि चुक्ता गर्ने र उहाँप्रति हार्दिक कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सुनौलो अवसर पाउँछौँ ।
आमाको मुख हेर्नु भनेको उहाँको अनुहार हेर्नु र आमाभित्रको ईश्वरीय स्वरूपलाई महसुस गर्नु तथा उहाँको ममताप्रति नतमस्तक हुनु हो । जिउँदो आमाको सेवा र दिवङ्गत आमाको स्मरणले नै हाम्रो जीवनलाई सार्थक र सफल बनाउँछ । आमाप्रतिको यो श्रद्धा भाव हाम्रो हृदयमा सधैँ अजर र अमर रहोस् ।