0 Comments
लेख
विजया दशमी : विजयको प्रतीक, परम्परा र संस्कृतिको प्रतीक
शशीश्री आचार्य
मानव सभ्यताको लामो यात्रामा पर्व र उत्सवहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान होइनन्, समाजको आत्मा हुन्। परम्पराले व्यक्तिको जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समुदायलाई एक सूत्रमा बाँध्ने दार्शनिक धरोहर पनि हुन्। नेपाली समाजमा दशैं, र त्यसकै पराकाष्ठा—विजया दशमी—यस्तो पर्व हो जसले आस्था, संस्कार, परिवार, समाज, नैतिकता र आध्यात्मिक चेतनालाई एउटै धागोमा गुथेर प्रस्तुत गर्दछ।
दशैं नेपालीहरूको जीवनमा मात्र नभई चेतनामा बस्छ। बालकदेखि वृद्ध सम्म, किसानदेखि विद्वान सम्म, गाउँदेखि शहरसम्म, यसले जीवनको ताल–लयलाई बदलिदिन्छ। श्रद्धा, ऐक्यबद्धता र आनन्द एउटै वेदीमा आहुति दिने यो पर्व साँच्चिकै उज्यालो छटा हो।
१. ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमि “विजया” शब्दले नै स्पष्ट पार्छ—यो दिन धर्मको विजय र अधर्मको पराजय को दिन हो। पुराणीय आख्यान अनुसार देवी दुर्गाले महिषासुर नामक दैत्यलाई नौ रात दिनसम्म युद्ध गरेर दशमीका दिन परास्त गरेकी थिइन्। त्यसैबेला मानिसले पहिलो पटक दुष्ट माथि सत्य मार्फत विजय प्राप्त गरेको अनुभव गरे। त्यसपछि दशमीलाई “विजया दशमी” भनियो।
रामायणमा पनि यसै दिन भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरे। रावण केवल पौराणिक पात्र मात्र होइन, अहंकार, अन्याय र असत्यको प्रतीक हो। रामको विजयले सत्य र न्यायको स्थायित्वलाई पुनः प्रमाणित गर्छ।
“धर्म अजर हुन्छ, सत्य अमर हुन्छ, असत्य क्षणिक हुन्छ, अधर्म पराजित हुन्छ।” यसैले विजया दशमी केवल एउटा पर्व होइन, मानव इतिहासकै अनन्त सन्देश हो—धर्म अन्ततः विजयी हुन्छ।
२. सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा दशैं विशेष स्थानमा छ। यसलाई राष्ट्रिय चाड भनिन्छ। यसको मूल आधार परिवार र समाजलाई पुनःएकतामा बाँध्नु हो। टाढा रहेका परिवारजनलाई घर फर्काउने अवसर हो दशैं। चाहे काठमाडौंबाट गाउँ जाने होस्, वा विदेशबाट फर्कने होस्, सबैको हृदयमा एउटै तान हुन्छ—“दशैं घरमा मनाउनु छ।”
आशीर्वाद, सम्मान र प्रेमको बन्धन टीकाको रातो अक्षरजस्तो कपोलमा टाँसिन्छ। उमेरका अनुसार आशीर्वाद दिने र लिने संस्कारले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ।
“घर फर्किन्छन् टाढाका छोरी–छोरा, आँगनमा गुञ्जिन्छ हाँसो र रमाइलो, दशैं आउँदा गाउँ–शहर एउटै उत्सवमा रमाउँछन्।” यसरी दशैंले केवल व्यक्तिगत आनन्द मात्र होइन, सामूहिक ऐक्यबद्धताको भीष्म स्मरण दिलाउँछ।
३. प्रतीकात्मकता र दार्शनिक आयाम विजया दशमी केवल बाहिरी चाड होइन, यो अन्तःयात्रा हो। महिषासुर वा रावण कुनै बाहिरी शत्रु मात्र होइनन्, ती हाम्रो मनभित्र लुकेका अज्ञान, लोभ, ईर्ष्या, अहंकार र द्वेष हुन्। टीकाको रातोपन विश्वास, आस्था र जीवनको उर्जा हो। जमराको हरियाली आशा, नवीकरण र भविष्यको अङ्कुर हो।
प्रसादको बाँडफाँड समाजमा समानता र साझेदारीको भावना हो।
“निधारको रातोपनमा जीवनको ऊर्जा बोल्छ, हरियो जमरामा भविष्यको अङ्कुर पलाउँछ, आत्मा भित्र अधर्म पराजित भएर धर्म उठ्छ।” यसरी दशमी आत्मविजयको दर्शन हो—आफ्नै दुर्बलता परास्त गर्ने अवसर।
४. विजया दशमी र आधुनिक समाज आजको संसार प्रविधि, व्यस्तता र विश्वव्यापीकरणको सञ्जालमा बाँधिएको छ। कतै प्रतिस्पर्धा छ, कतै असमानता, कतै अन्याय। यस्तो अवस्थामा दशमीले हामीलाई सम्झाउँछ— “सत्यलाई अँगाल, असत्यलाई त्याग।” “मानवता नै धर्म हो।”
“परिवार र समाजसँगको आत्मीयता गुम्न नदेऊ।” यसैकारण दशमी पुरानो परम्पराको मात्र स्मरण होइन, नवीन सामाजिक मार्गदर्शन पनि हो।
५. साहित्य, कला र विजया दशमी दशैंले नेपाली कला, साहित्य र लोकजीवनमा असंख्य अभिव्यक्तिहरू जन्माएको छ। लोकगीत, नाचगान, भजन, कवितादेखि समकालीन साहित्यसम्म, दशैंलाई केन्द्रमा राखेर असंख्य सिर्जनाहरू बनेका छन्। लोकगीतमा दशैं घर फर्कने मोह हो। कवितामा दशैं आशा र विश्वासको प्रतीक हो। कथामा दशैं पारिवारिक सम्बन्ध र संस्कृतिको धरोहर हो। यसरी दशैं केवल अनुष्ठान मात्र नभई सांस्कृतिक सौन्दर्यको मूल प्रेरणा हो।
६. निष्कर्ष : विजया दशमी नेपाली समाजको आत्मामा गडिएको धर्म, संस्कृति र दर्शनको उज्यालो हो। यसले पारिवारिक सम्वन्ध, सामूहिक चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिक शक्तिलाई बल दिन्छ।
“असत्य, अधर्म र अज्ञान मेटिन्छन्, सत्य, धर्म र ज्ञान अवश्य विजय हुन्छन्, दशैँ आउँदा हरेक आत्मामा उज्यालो फूट्छ।”
यसैले, विजया दशमी केवल धार्मिक श्रद्धा मात्र होइन, दार्शनिक सत्य, सांस्कृतिक ऐक्य र सामाजिक एकताको पर्व हो। यहाँ विगतको गौरव, वर्तमानको आत्मीयता र भविष्यको आशा एउटै वेदीमा प्रज्वलित हुन्छन्।
बौद्ध कुमारीगाल काठमाडौँ
लेखकको बारेमा
